Prime Minister of Pakistan’s efforts for peace in the Middle East ..جهود رئيس وزراء باكستان من أجل السلام في الشرق الأوسط… (أصغر علي مبارك).., تلاشهای نخستوزیر پاکستان برای صلح در خاورمیانه وزیرِ اعظم پاکستان کی مشرق وسطیٰ میں امن کیلیے کوششیں …, (Asghar Ali Mubarak),جهود رئيس وزراء باكستان من أجل السلام في الشرق الأوسط… (أصغر علي مبارك)… تُبرز اجتماعات وزراء خارجية باكستان والمملكة العربية السعودية وتركيا ومصر مع رئيس وزراء باكستان، في سياق تعزيز السلام والتعاون في المنطقة، الأهمية الدبلوماسية المتنامية لباكستان، وتُعزز دورها الفاعل في العلاقات الدولية.
ونظرًا للوضع المتوتر الراهن في الشرق الأوسط، التقى وزراء خارجية المملكة العربية السعودية وتركيا ومصر، الذين قدموا إلى باكستان لبذل جهود السلام، رئيس الوزراء شهباز شريف.
وأكد رئيس الوزراء شهباز شريف، خلال الاجتماع، لوزير الخارجية السعودي فيصل بن فرحان، أن باكستان ستظل دائمًا إلى جانب بلاده. وقد حضر الاجتماع نائب رئيس الوزراء إسحاق دار، ومستشار الأمن القومي الفريق محمد عاصم مالك، والمساعد الخاص. وبحسب البيان الصادر عن الاجتماع، فقد جرى اللقاء بين رئيس الوزراء ووزير الخارجية السعودي في جو وديّ ومريح. استقبل شهباز شريف بحرارة وزير الخارجية السعودي فيصل بن فرحان، وأعرب عن أطيب تمنياته للملك سلمان، كما بعث برسالة تهنئة إلى ولي العهد الأمير محمد بن سلمان. وأكد البيان مجدداً تضامن باكستان الراسخ مع المملكة العربية السعودية. وأشاد رئيس الوزراء بضبط النفس الاستثنائي الذي أبدته المملكة في الأزمة الراهنة، مؤكداً أن باكستان ستظل دائماً إلى جانبها. وأشار رئيس الوزراء إلى مباحثاته مع ولي العهد الأمير محمد بن سلمان خلال الأيام الماضية، بما في ذلك الاجتماع الذي عُقد في جدة في 12 مارس/آذار. وأطلع شهباز شريف باكستان على الجهود الدبلوماسية المكثفة التي تبذلها خلال الأزمة الحالية، والجهود المبذولة لحث الولايات المتحدة وإيران على الجلوس إلى طاولة المفاوضات. وأضاف البيان أن رئيس الوزراء أعرب عن دعمه للدول الإسلامية في هذا الوقت الحرج. وفي سياق متصل، شدد وزير الخارجية السعودي فيصل بن فرحان على ضرورة الوحدة بين الدول، وشكر رئيس الوزراء وأطلعه على موقف المملكة من الوضع في المنطقة. كما حضر الاجتماع نائب رئيس الوزراء إسحاق دار ومستشار الأمن القومي، وزيري خارجية تركيا ومصر، مع رئيس الوزراء شهباز شريف. استُقبل وزير الخارجية التركي هاكان فيدان ووزير الخارجية المصري الدكتور بدر بن عبد العاطي بحفاوة بالغة لدى وصولهما إلى مقر رئاسة الوزراء من قبل المساعد الخاص طارق فاطمي. وفي الوقت نفسه، بدأ اجتماع تشاوري لوزراء خارجية باكستان والمملكة العربية السعودية وتركيا ومصر في إسلام آباد بهدف تخفيف حدة التوتر في الشرق الأوسط. ويشارك في الاجتماع نائب رئيس الوزراء ووزير الخارجية الباكستاني إسحاق دار، ووزير الخارجية السعودي فيصل بن فرحان، ووزير الخارجية التركي هاكان فيدان، ووزير الخارجية المصري الدكتور بدر عبد العاطي. ويناقش وزراء خارجية الدول الأربع الوضع الراهن في المنطقة، ولا سيما التوترات المستمرة في الشرق الأوسط وإمكانية التوصل إلى وقف لإطلاق النار. ويُعقد الاجتماع بدعوة من نائب رئيس الوزراء الباكستاني ووزير الخارجية السيناتور محمد إسحاق دار. وخلال الاجتماع التشاوري، سيتم استعراض الوضع المتغير في المنطقة بالتفصيل، بما في ذلك التوتر بين الولايات المتحدة وإسرائيل وإيران. إضافة إلى ذلك، سيناقش المشاركون قضايا مختلفة ذات اهتمام مشترك لتعزيز التعاون من أجل السلام والاستقرار في المنطقة. يُعقد هذا الاجتماع في وقتٍ أثّر فيه التوتر بين إيران والولايات المتحدة وإسرائيل على المنطقة بأسرها، وتُلمس آثاره على المستوى العالمي.
من جهة أخرى، صرّح نائب رئيس الوزراء ووزير الخارجية الباكستاني، إسحاق دار، بأن باكستان تواصل جهودها الرامية إلى إرساء السلام في المنطقة بنوايا حسنة. وأوضح أنه على تواصل مع جميع الأطراف، بما فيها إيران، ويؤمن بحلّ القضايا عبر الحوار. وأضاف أن باكستان تُولي أهمية بالغة لعلاقاتها مع الدول الشقيقة: السعودية وتركيا ومصر، وأن هذه الزيارة ستُتيح فرصة لتعزيز التعاون في مختلف المجالات. وقد تواصل وزير الخارجية إسحاق دار مع نظيريه القطري والإيراني، حيث نُوقشت الأوضاع والتقدم المُحرز في المنطقة. وشدّد إسحاق دار، خلال حديثه مع عباس عراقجي، على ضرورة خفض التوترات. كما عُقدت محادثات مع رئيس الوزراء ووزير خارجية قطر، حيث أشادت القيادة القطرية بالجهود الدبلوماسية الباكستانية الرامية إلى تحقيق السلام والاستقرار. وفي وقت سابق، سمحت إيران بمرور المزيد من السفن التي ترفع العلم الباكستاني عبر مضيق هرمز. كتب إسحاق دار في منشور له على موقع X-Post أنه سيُسمح لسفينتين باكستانيتين بالمرور عبر مضيق هرمز يوميًا. وصف دار هذه الخطوة الإيرانية بأنها خطوة إيجابية وبناءة، وبشارة سلام في المنطقة. كما أشار دار في تغريدته إلى نائب الرئيس الأمريكي جيه دي فانس، ووزير الخارجية ماركو روبيو، وستيف ويتكوف، ووزير الخارجية الإيراني عباس عراقجي. وفي يوم السبت، أشاد الرئيس الإيراني الدكتور مسعود بيشكيان بالجهود الدبلوماسية المخلصة التي يبذلها رئيس الوزراء شهباز شريف، مؤكدًا على الحاجة المُلحة لبناء الثقة المتبادلة من أجل الحوار والوساطة لخفض التوترات في الشرق الأوسط. ووفقًا لبيان صادر عن الجناح الإعلامي لمكتب رئيس الوزراء، أثنى الرئيس بيشكيان، خلال مكالمة هاتفية، على دور باكستان الداعم للسلام في المنطقة. كما أعرب الرئيس عن موقفه من النوايا العدوانية والهجمات التي شنتها إسرائيل مؤخرًا ضد إيران. وناقش الزعيمان بالتفصيل العدوان الجاري وجهود السلام في المنطقة... The meetings of the Foreign Ministers of Pakistan, Saudi Arabia, Turkey, and Egypt with the Prime Minister of Pakistan in the context of promoting peace and cooperation in the region highlight Pakistan’s growing diplomatic importance and strengthen Pakistan’s active role in international relations.
In view of the ongoing tense situation in the Middle East, the Foreign Ministers of Saudi Arabia, Turkey, and Egypt, who came to Pakistan to make efforts for peace, met Prime Minister Shehbaz Sharif.
Prime Minister Shehbaz Sharif assured Saudi Foreign Minister Faisal bin Farhan during the meeting that Pakistan will always stand by his country. Saudi Foreign Minister Faisal bin Farhan met Prime Minister Shehbaz Sharif. Deputy Prime Minister Ishaq Dar, National Security Advisor Lt. Gen. Muhammad Asim Malik, and Special Assistant were present on the occasion. According to the statement issued on the meeting, the meeting between the Prime Minister and the Saudi Foreign Minister took place in a pleasant and friendly atmosphere. Shahbaz Sharif warmly welcomed Faisal bin Farhan and expressed his best wishes for King Salman, while also sending a message of goodwill to Crown Prince Muhammad bin Salman. According to the statement, Pakistan’s unwavering solidarity with Saudi Arabia was reiterated. The Prime Minister appreciated Saudi Arabia’s extraordinary restraint in the current crisis and assured that Pakistan will always stand by Saudi Arabia. The Prime Minister referred to his discussions with Crown Prince Muhammad bin Salman in recent days. The meeting held in Jeddah on March 12 was also referred to. Shahbaz Sharif informed about Pakistan’s extensive diplomatic efforts during the current crisis and efforts to bring the US and Iran to the negotiating table. The statement further said that the Prime Minister had expressed his support for the Islamic countries at a critical time. Highlighting the need for unity among the countries, Saudi Foreign Minister Faisal bin Farhan thanked him and informed him of Saudi Arabia’s position on the situation in the region. Deputy Prime Minister Ishaq Dar and National Security Advisor were also present at the meeting of the Foreign Ministers of Turkey and Egypt with Prime Minister Shehbaz Sharif. Turkish Foreign Minister Hakan Fidan and Egyptian Foreign Minister Dr. Badr bin Abdul Ati were warmly welcomed by Special Assistant Tariq Fatemi upon their arrival at the Prime Minister’s House. Meanwhile, a consultative meeting of the Foreign Ministers of Pakistan, Saudi Arabia, Turkey, and Egypt has begun in Islamabad to reduce the ongoing tension in the Middle East. Deputy Prime Minister and Foreign Minister Ishaq Dar of Pakistan, Saudi Foreign Minister Faisal bin Farhan, Turkish Foreign Minister Hakan Fidan, and Egyptian Foreign Minister Dr. Badr Abdul Ati are participating in the meeting. The foreign ministers of the four countries are discussing the current situation in the region, especially the ongoing tensions in the Middle East and the possibilities of a ceasefire. The meeting is being held at the invitation of the Deputy Prime Minister of Pakistan and Foreign Minister Senator Muhammad Ishaq Dar. During the consultative meeting, the changing situation in the region, including the tension between the United States, Israel, and Iran, will be reviewed in detail. In addition, the participants will discuss various issues of mutual interest so that cooperation can be further strengthened for peace and stability in the region. This meeting is taking place at a time when the tension between Iran, the United States, and Israel has affected the entire region, and its effects are being felt at the global level.
On the other hand, Pakistan’s Deputy Prime Minister and Foreign Minister Ishaq Dar has said that Pakistan is continuing its efforts to establish peace in the region with good intentions. He said that he is in touch with all parties, including Iran, and believes in resolving issues through dialogue. He added that Pakistan attaches great importance to its relations with its brotherly countries, Saudi Arabia, Turkey, and Egypt, and this visit will provide an opportunity to further strengthen cooperation in various fields. Foreign Minister Ishaq Dar has contacted his Qatari and Iranian counterparts, in which the situation and progress in the region were discussed. Ishaq Dar stressed the need to reduce tensions in his conversation with Abbas Araqchi. Talks were also held with the Prime Minister and Foreign Minister of Qatar, and the diplomatic efforts of Pakistan for peace and stability were appreciated by the Qatari leadership. Earlier, Iran had allowed more Pakistani-flagged ships to pass through the Strait of Hormuz. Ishaq Dar wrote in X-Post that two Pakistani ships will be allowed to pass through the Strait of Hormuz daily. This move by Iran is welcome, constructive, and a harbinger of peace in the region. Ishaq Dar also tagged US Vice President JD Vance, Secretary of State Marco Rubio, Steve Witkoff, and Iranian Foreign Minister Abbas Araqchi in the tweet. Iranian President Dr. Masoud Peshkian on Saturday appreciated Prime Minister Shehbaz Sharif’s sincere diplomatic efforts and stressed that there is an urgent need for mutual trust-building for dialogue and mediation to reduce tensions in the Middle East. According to a statement issued by the Media Wing of the Prime Minister’s Office, during the telephonic conversation, President Peshkian praised Prime Minister Shehbaz Sharif for Pakistan’s supportive role for peace in the region. The President also expressed his position regarding the recent aggressive intentions and attacks launched by Israel against Iran. The leaders had a detailed discussion regarding the ongoing aggression and peace efforts in the region. During the detailed discussion that lasted for over an hour, Prime Minister Shehbaz Sharif reiterated Pakistan’s condemnation of Israel’s continued attacks on Iran, including the recent attacks on civilian infrastructure on Friday. He reiterated Pakistan’s solidarity and support for the brave people of Iran in these difficult times. The Prime Minister expressed his condolences for the loss of over 1900 precious lives and prayed for the speedy recovery of the injured and the displaced. The Prime Minister briefed the Iranian President on the ongoing diplomatic engagements of himself, Deputy Prime Minister Ishaq Dar, and Field Marshal Syed Asim Munir with the United States, brotherly Gulf, and Islamic countries aimed at creating a conducive environment for peace talks. He expressed his strong support for Pakistan’s peace initiative and expressed hope that joint efforts would lead to an effective way out of the tension. Prime Minister Shehbaz Sharif thanked the Iranian President and assured him that Pakistan would continue its constructive role in bringing peace and stability to the region. In a social media post, Prime Minister Shehbaz Sharif also said that he thanked the Iranian President for appreciating Pakistan’s sincere efforts to advance peace in the region and facilitate negotiations. He added that I informed him of Pakistan’s ongoing diplomatic outreach with the United States, brotherly Gulf and Islamic countries, remembering that the process of negotiations and de-escalation can be facilitated.
Or, the risk of regional war has increased after the continuous attacks of the United States and Israel on Iran. Meanwhile, Pakistan has emerged as an unexpected mediator, offering its services to bring Washington and Tehran to the negotiating table. The American news agency has claimed that Pakistan has agreed to play this role of mediator for several reasons, one of which is that Pakistan has relatively good relations with both Washington and Tehran, and the other is that Pakistan has a huge interest in ending this war. Pakistani officials say that these peace efforts are the result of weeks of quiet diplomacy. Pakistan’s role in the Iran-US talks was revealed a few days ago. Officials in Islamabad later admitted that a 15-point US proposal had been conveyed to Iran. It is not yet clear who the Iranian liaison is in these indirect talks. Iran has officially denied any such talks and has rejected the US proposal, but Tehran has admitted that it has responded to the US proposals with its own proposals. The report quotes Pakistani officials as claiming that US messages are being conveyed to Iran and Iranian responses to Washington. Pakistan’s Foreign Minister Ishaq Dar said this week that Turkey and Egypt are also working behind the scenes to bring the parties to the negotiating table. Countries such as Oman and Qatar have mediated in past US-Iranian talks, but Pakistan has taken on this role after these countries themselves came under Iranian attack in the current war. Experts say Pakistan is in a unique position because of its proximity to Iran and its long-standing ties with the US. Islamabad has working relations with key parties involved in the war. It has close strategic ties with Gulf countries, including Saudi Arabia, with which it signed a defense cooperation agreement last year. However, Pakistan has no diplomatic relations with Israel due to the Palestinian issue. US-Pakistan relations have improved over the past year. Pakistan has also joined Trump’s “Board of Peace” aimed at ensuring peace in Gaza. President Trump recently spoke to Pakistani Army Chief Field Marshal Asim Munir, whom the US president has publicly described as his “favorite field marshal.” The dispute is one of the “biggest economic and energy challenges” in Pakistan’s history. Pakistan gets most of its oil and gas from the Middle East, and the five million Pakistanis working in Arab countries send back as much foreign exchange as Pakistan’s total export earnings. The rising tensions have pushed up global oil prices, forcing the government to increase fuel prices in the country by up to 20 percent. The war is also having an impact on Pakistan’s internal affairs. Protests erupted across the country after the US attacks on Iran. At least 22 people were killed, and more than 120 were injured in clashes in Karachi and northern areas following the assassination of Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei. Twelve people were killed when an angry mob attacked the US consulate in Karachi. Although Pakistan rarely acts as a mediator, its record includes important negotiations. In 1972, President Yahya Khan facilitated behind-the-scenes contacts for US President Richard Nixon’s historic visit to China.
Pakistan’s greatest diplomatic achievement came in 1971 when it helped bring the world’s two greatest rivals, the US and China, closer together. In July 1971, Pakistan carried out a secret and sensational mission that was nothing short of a movie plot to restore diplomatic relations between the US and China, which had been severed for decades. The central character in the mission was US President Richard Nixon’s national security adviser, Henry Kissinger.President Yahya Khan devised a very careful plan to keep his trip to Beijing hidden from the world. At that time, both China and the United States wanted to get closer to each other due to their political and strategic constraints (such as tensions with the Soviet Union and the Vietnam War), but direct contact was difficult due to twenty years of hostility. According to the plan, Henry Kissinger paid an official visit to Islamabad in July 1971, from where he was to secretly leave for Beijing. To hide his absence in Islamabad, the news was spread that he was resting at a rest house in Nathia Gali due to severe fatigue and poor health due to eating “mango”. However, in reality, he was accommodated in Nathia Gali with a look-alike assistant protocol and was even examined by a doctor who did not recognize Kissinger. Meanwhile, Kissinger flew over the Karakoram Highway to Beijing in a special PIA plane, the crew of which was largely unaware of the mission, and had a historic meeting with Chinese Premier Chou En-lai. After this successful secret visit, President Nixon informed the world about the mission on July 15, 1971, and visited China himself the following year, paving the way for the “Shanghai Declaration” and finally formal diplomatic relations in 1979. This important development changed the global context of the Cold War and also reduced tensions between the United States and the Soviet Union. Although Pakistan changed the course of world history through this great diplomatic service, according to former Foreign Secretary Sultan Muhammad Khan, Pakistan could not meet the expectations it had from the two major powers in its difficult circumstances at that time (the 1971 war). Similarly, during the Arab-Israeli wars of 1967 and 1974, Pakistan’s role was not limited to mere rhetoric. Pakistan not only provided strong diplomatic support to the Arab countries, but its expert pilots also shot down Israeli planes while defending the airspace of Jordan and Syria. The story is very interesting. Pakistani pilot Sattar Alvi, who participated in this operation, said in various interviews that he shot down an Israeli ‘Mirage’ plane on April 26, 1974, using a ‘MiG-21’ aircraft of the Syrian Air Force. This incident was unique in that Pakistan does not recognize Israel, but Pakistani pilots voluntarily participated in this war on behalf of another country (Syria). According to Sattar Alvi, during the Arab-Israeli War of October 1973, he offered his services along with his colleagues, upon which the then Prime Minister Zulfikar Ali Bhutto and the Air Chief decided to send 16 pilots to the Middle East with the consent of Syrian President Hafez al-Assad. Sattar Alvi said that before departure, these pilots were asked to sign a legal document according to which the Pakistani government would not be responsible for any unexpected situation they faced. According to him, the eight pilots who arrived in Syria were named ‘67A Unit’ and were assigned defensive duties near Damascus. Despite the Russian-made aircraft and the Arabic language, the Pakistani pilots quickly adapted to the situation. On April 26, while returning from a defensive mission, Sattar Alvi encountered Israeli aircraft. Despite running out of fuel and losing radar contact, he used an aerial technique called ‘scissors’ to target an Israeli Mirage. Sattar Alvi says that the second he fired the missile was the longest moment of his life, after which the missile hit the Israeli aircraft and destroyed it. After this battle, Sattar Alvi landed his plane safely with very little fuel. The Syrian army captured the wounded Israeli pilot, Captain Lutz, from there, who later succumbed to his injuries. The Syrian government awarded Sattar Alvi with the country’s highest honor and gave him the Israeli pilot’s flying suit as a trophy. The Pakistani government kept the incident a secret for a long time, but later Sattar Alvi was awarded the ‘Star of Courage’ for his bravery. Apart from this incident, during the Arab-Israeli War, Pakistan also raised an effective voice for a ceasefire on the United Nations platform in these critical circumstances and submitted several resolutions to resolve the conflict. The Korean Peninsula War, which lasted from 1950 to 1953, was actually a major proxy war of the Cold War that divided Korea into two parts. In this war, North Korea was supported by the Soviet Union and China, while South Korea was supported by the United States and the United Nations. Pakistan’s role in the liberation of South Korea from North Korea, the deployment of peacekeeping forces, and the safe return of prisoners of war is still viewed with respect in Korean history. Although an armistice was signed in 1953, the war never officially ended, and tensions remain. Founded in 1947, Pakistan was aligned with the Western bloc from the outset and supported the United Nations’ efforts in Korea despite the pressures of the Cold War. In 1950, then Prime Minister Liaquat Ali Khan supported the US position against communist expansion by supporting UN action in favor of South Korea. The Korean War further increased Pakistan’s defense cooperation with the United States, which resulted in Pakistan becoming a party to agreements such as SEATO in 1954 and CENTO in 1955. However, a paradox also emerged: from the 1970s, Pakistan established a separate security partnership with North Korea.The relationship began with Zulfikar Ali Bhutto’s visit to North Korea in 1976, which later came under fire in the 1990s over allegations of missile technology transfers. In addition to these complex defense ties, Pakistan also maintains strong trade and diplomatic ties with South Korea. The importance of these ties can be gauged from high-level visits, such as General Pervez Musharraf’s visit to Seoul in 2003, which was a step towards strengthening the economic and diplomatic partnership between the two countries.
In recent years, Pakistan has facilitated contacts between the Afghan Taliban and Washington, which resulted in the 2020 Doha Agreement and the withdrawal of NATO forces from Afghanistan. Thus, Pakistan’s foreign policy has been a constant effort to maintain a balance between strategic interests, defense needs, and trade relations with regard to the Korean conflict. In recent years, Pakistan has also established itself as a responsible state.وزیرِ اعظم پاکستان کی مشرق وسطیٰ میں امن کیلیے کوششیں …,,(اصغر علی مبارک),.. وزیرِ اعظم پاکستان سے خطے میں امن اور تعاون کے فروغ کے سلسلے میں پاکستان,سعودی عرب،ترکیہ اور مصر کے وزرائے خارجہ کی ملاقاتیں پاکستان کی بڑھتی ہوئی سفارتی اہمیت کو اجاگر کرتی ہے اور بین الاقوامی تعلقات میں پاکستان کے فعال کردار کو مضبوط بناتا ہے
مشرق وسطیٰ میں جاری کشیدہ صورتحال کے پیش نظر قیام امن کی کوششوں کیلیے پاکستان آنے والےسعودی عرب،ترکیہ اور مصر کے وزرائے خارجہ نے وزیرِ اعظم شہباز شریف سے ملاقات کی,
وزیر اعطم شہباز شریف نے سعودی عرب کے وزیر خارجہ فیصل بن فرحان کو ملاقات کے دوران یقین دہانی کروائی کہ پاکستان ہمیشہ ان کے ملک کے شانہ بشانہ کھڑا رہے گا۔وزیر اعظم شہباز شریف سے سعودی عرب کے وزیر خارجہ فیصل بن فرحان نے ملاقات کی۔ اس موقع پر نائب وزیر اعظم اسحاق ڈار، مشیر قومی سلامتی لیفٹیننٹ جنرل محمد عاصم ملک اور معاون خصوصی موجود تھے۔ملاقات کے جاری کیے گئے اعلامیے کے مطابق وزیر اعظم اور سعودی وزیر خارجہ کی ملاقات خوشگوار اور دوستانہ ماحول میں ہوئی، شہباز شریف نے فیصل بن فرحان کا پرتپاک استقبال کیا اور شاہ سلمان کیلیے نیک تمناؤں کا اظہار کیا جبکہ ولی عہد شہزادہ محمد بن سلمان کیلیے بھی خیر سگالی کا پیغام دیا۔اعلامیے کے مطابق پاکستان کی جانب سے سعودی عرب کے ساتھ غیر متزلزل یکجہتی کا اعادہ کیا گیا، وزیر اعظم نے موجودہ بحران میں سعودی عرب کی جانب سے غیر معمولی تحمل کو سراہا اور یقین دہانی کروائی کہ پاکستان ہمیشہ سعودی عرب کے شانہ بشانہ کھڑا رہے گا۔وزیر اعظم نے حالیہ دنوں میں ولی عہد محمد بن سلمان کے ساتھ اپنی گفتگوؤں کا حوالہ دیا، 12 مارچ کو جدہ میں ہونے والی ملاقات کا بھی حوالہ دیا گیا، شہباز شریف نے موجودہ بحران کے دوران پاکستان کی وسیع سفارتی کوششوں سے آگاہ کیا اور امریکا اور ایران کو مذاکرات کی میز پر لانے کی کوششوں سے آگاہ کیا۔اعلامیے میں مزید کہا گیا کہ وزیر اعظم نے نازک وقت میں اسلامی ممالک کے درمیان اتحاد کی ضرورت کو اجاگر کیا، سعودی وزیر خارجہ فیصل بن فرحان نے ان کا شکریہ ادا کیا، خطے کی صورتحال پر سعودی عرب کے مؤقف سے آگاہ کیا۔وزیراعظم شہبازشریف سے ترکیہ اور مصر کے وزرائے خارجہ کی ملاقات کے موقع پر نائب وزیراعظم اسحاق ڈار اور مشیر قومی سلامتی بھی موجود تھے۔ترکیہ کے وزیرِ خارجہ ہاقان فدان اور مصر کے وزیرِ خارجہ ڈاکٹر بدر بن عبدالعاطی کا وزیراعظم ہاؤس آمد پر معاون خصوصی طارق فاطمی نے پرتپاک استقبال کیادریں اثنا،
مشرق وسطیٰ میں جاری کشیدگی میں کمی کے لیے اسلام آباد میں پاکستان، سعودی عرب، ترکیہ اور مصر کے وزرائے خارجہ کا مشاورتی اجلاس شروع ہو گیا ہے پاکستان کے نائب وزیر اعظم و وزیر خارجہ اسحاق ڈار، سعوی عرب کے وزیر خارجہ فیصل بن فرحان، ترکیے کے وزیر خارجہ حاقان فیدان اور مصر کے وزیر خارجہ ڈاکٹر بدر عبدالعاطی اجلاس میں شریک ہیں۔ چاروں ممالک کے وزرائے خارجہ خطے کی موجودہ صورتحال، خاص طور پر مشرق وسطیٰ میں جاری کشیدگی اور ممکنہ جنگ بندی کے امکانات پر تفصیلی غور کیا جا رہا ہے۔یہ اجلاس نائب وزیر اعظم پاکستان و وزیر خارجہ سینیٹر محمد اسحاق ڈار کی دعوت پر منعقد ہو رہا ہے۔ مشاورتی اجلاس کے دوران خطے کی بدلتی ہوئی صورتحال، بشمول امریکہ، اسرائیل اور ایران کے درمیان کشیدگی، کا تفصیلی جائزہ لیا جائے گا۔اس کے علاوہ شرکاء باہمی دلچسپی کے مختلف امور پر تبادلہ خیال کریں گے تاکہ خطے میں امن و استحکام کے لیے تعاون کو مزید مضبوط بنایا جا سکے۔ یہ ملاقات ایسے وقت میں ہو رہی ہے جب ایران، امریکا اور اسرائیل کے درمیان کشیدگی نے پورے خطے کو متاثر کر رکھا ہے اور عالمی سطح پر بھی اس کے اثرات محسوس کیے جا رہے ہیں۔
دوسری جانب پاکستان کے نائب وزیراعظم اور وزیر خارجہ اسحاق ڈار نے کہا ہے کہ پاکستان نیک نیتی کے ساتھ خطے میں امن کے قیام کے لیے کوششیں جاری رکھے ہوئے ہے۔ ان کا کہنا تھا کہ ایران سمیت تمام فریقین کے ساتھ رابطے میں ہیں اور مذاکرات کے ذریعے مسائل کے حل پر یقین رکھتے ہیں۔ انہوں نے مزید کہا کہ پاکستان اپنے برادر ممالک سعودی عرب، ترکیہ اور مصر کے ساتھ تعلقات کو انتہائی اہمیت دیتا ہے اور یہ دورہ مختلف شعبوں میں تعاون کو مزید مضبوط بنانے کا ایک موقع فراہم کرے گا وزیر خارجہ اسحاق ڈار نے قطری اور ایرانی ہم منصب سے رابطہ کیا ہے، جس میں خطے کی صورت حال اور پیش رفت پر تبادلہ خیال کیا گیا، اسحاق ڈار نے عباس عراقچی سے گفتگو میں کشیدگی کم کرنے کی ضرورت پر زور دیا۔ قطر کے وزیر اعظم و وزیر خارجہ سے بھی بات چیت ہوئی، قطری قیادت کی جانب سے پاکستان کی امن و استحکام کے لیے سفارتی کوششوں کو سراہا گیا۔ قبل ازیں، ایران نے پاکستانی پرچم بردار مزید بحری جہازوں کو آبنائے ہرمز سے گزرنے کی اجازت دے دی ہے، اسحاق ڈار نے ایکس پوسٹ میں لکھا روزانہ دو پاکستانی بحری جہازوں کو آبنائے ہرمز سے گزرنے کی اجازت ہوگی، ایران کا یہ اقدام خوش آئند، تعمیری اور خطے میں امن کا پیش خیمہ ہے۔ اسحاق ڈار نے ٹوئٹ میں امریکی نائب صدر جے ڈی وینس، وزیر خارجہ مارکو روبیو، اسٹیو وٹکوف اور ایرانی وزیر خارجہ عباس عراقچی کو بھی ٹیگ کیا۔ایرانی صدر ڈاکٹر مسعود پزشکیان نے ہفتے کو وزیراعظم شہباز شریف کی مخلصانہ سفارتی کوششوں کو سراہتے ہوئے اس بات پر زور دیا کہ مشرقِ وسطیٰ میں کشیدگی کو کم کرنے کیلئے مذاکرات اور ثالثی کیلئے باہمی اعتماد سازی کی اشد ضرورت ہے۔ وزیراعظم آفس کے میڈیا ونگ سے جاری بیان کے مطابق ٹیلیفونک گفتگو کے دوران صدر پزشکیان نے خطے میں امن کیلئے پاکستان کے معاون کردار پر وزیراعظم شہبازشریف کی تعریف کی۔ صدر نے ایران کے خلاف اسرائیل کی جانب سے جاری حالیہ جارحانہ عزائم اور حملوں کے حوالے سے اپنا موقف بھی بیان کیا۔ رہنماؤں نے خطے میں جاری جارحیت اور امن کی کوششوں کے حوالے سے تفصیلی تبادلہ خیال کیا ایک گھنٹہ سے زائد جاری رہنے والی تفصیلی گفتگو کے دوران وزیراعظم شہباز شریف نے ایران پر اسرائیل کے مسلسل حملوں، بشمول جمعہ کو سویلین انفرااسٹرکچر پر کیے گئے حالیہ حملوں کی پاکستان کی جانب سے دوبارہ مذمت کی۔ انہوں نے ان مشکل حالات میں ایران کے بہادر عوام کے ساتھ پاکستان کی یکجہتی اور حمایت کا اعادہ کیا۔ وزیراعظم نے 1900 سے زائد قیمتی جانوں کے ضیاع پر تعزیت کا اظہار کیا اور زخمیوں کی جلد صحت یابی اور بے گھر ہونے والے افراد کے لیے دعا بھی کی۔ وزیراعظم نے ایرانی صدر کو اپنی، نائب وزیراعظم اسحاق ڈار اور فیلڈ مارشل سید عاصم منیر کی جانب سے امریکہ، برادر خلیجی اور اسلامی ممالک کے ساتھ جاری سفارتی رابطوں سے آگاہ کیا جن کا مقصد امن مذاکرات کیلئے سازگار ماحول پیدا کرنا ہے۔ انہوں نے پاکستان کے امن اقدام کی بھرپور حمایت کا ذکر کرتے ہوئے امید ظاہر کی کہ مشترکہ کوششوں سے کشیدگی کے خاتمے کی مؤثر راہ نکلے گی۔ وزیراعظم شہبازشریف نے ایرانی صدر کا شکریہ ادا کیا اور انہیں یقین دلایا کہ پاکستان خطے میں امن و استحکام لانے کیلئے اپنا تعمیری کردار جاری رکھے گا۔ سوشل میڈیا پوسٹ میں وزیراعظم شہباز شریف نے یہ بھی کہا کہ انہوں نے خطے میں امن کو آگے بڑھانے اور مذاکرات کی سہولت کاری کے لیے پاکستان کی مخلصانہ کوششوں کو سراہنے پر ایرانی صدر کا شکریہ ادا کیا۔ مزید کہا کہ میں نے انہیں امریکہ، برادر خلیجی اور اسلامی ممالک کے ساتھ جاری پاکستان کی سفارتی رسائی سے آگاہ کیا, یاد رہےکہ مذاکرات اور کشیدگی میں کمی کے عمل کو آسان بنایا جا سکے۔
یاایران پر امریکا اور اسرائیل کے مسلسل حملوں کے بعد علاقائی جنگ کا خطرہ بڑھ گیا ہے۔ اس دوران پاکستان ایک غیر متوقع ثالث کے طور پر سامنے آیا ہے، جو واشنگٹن اور تہران کو مذاکرات کی میز پر لانے کے لیے اپنی خدمات پیش کر رہا ہے۔امریکی خبر رساں ادارے نے دعویٰ کیا ہے کہ پاکستان ثالث کا یہ کردار کئی وجوہات کی بنا پر ادا کرنے کو تیار ہوا ہے, ان وجوہات میں سے ایک تو یہ ہے کہ پاکستان کے واشنگٹن اور تہران دونوں کے ساتھ نسبتاً اچھے تعلقات ہیں، اور دوسرا یہ کہ اس جنگ کے خاتمے میں پاکستان کا اپنا بہت بڑا مفاد وابستہ ہے۔, پاکستانی حکام کا کہنا ہے کہ امن کی یہ کوششیں ہفتوں کی خاموش سفارت کاری کا نتیجہ ہیں۔,ایران امریکا مذاکرات میں پاکستان کے کردار کا انکشاف چند روز قبل ہوا تھا۔ بعد ازاں اسلام آباد میں حکام نے اعتراف کیا کہ ایک 15 نکاتی امریکی تجویز ایران کو پہنچائی گئی ہے۔ان بالواسطہ مذاکرات میں ایران کی طرف سے رابطہ کار کون ہے، یہ ابھی واضح نہیں ہے۔ ایران نے باضابطہ طور پر ایسے کسی مذاکرات کی تردید کی ہے اور امریکی تجویز کو مسترد کر دیا ہے، تاہم تہران نے اعتراف کیا ہے کہ اس نے امریکی تجاویز کا اپنی تجاویز کے ساتھ جواب دیا ہے۔ رپورٹ میں پاکستانی حکام کے حوالے سے دعویٰ کیا گیا ہے کہ امریکی پیغامات ایران کو اور ایرانی جوابات واشنگٹن کو پہنچائے جا رہے ہیں۔ پاکستان وزیرِ خارجہ اسحاق ڈار نے اس ہفتے بتایا تھا کہ ترکیہ اور مصر بھی فریقین کو مذاکرات کی میز پر لانے کے لیے پسِ پردہ کام کر رہے ہیں۔ماضی میں امریکا اور ایران کے درمیان مذاکرات میں عمان اور قطر جیسے ممالک نے ثالثی کی ہے، لیکن موجودہ جنگ میں ان ممالک کے خود ایرانی حملوں کی زد میں آنے کے بعد پاکستان نے یہ ذمہ داری سنبھالی ہے۔ ماہرین کے مطابق ایران کا ہمسایہ ہونے اور امریکا کے ساتھ دیرینہ تعلقات کی وجہ سے پاکستان ایک منفرد پوزیشن میں ہے۔ اسلام آباد کے جنگ میں شامل اہم فریقین کے ساتھ ورکنگ ریلیشنز ہیں۔ سعودی عرب سمیت خلیجی ممالک کے ساتھ اس کے قریبی اسٹرٹیجک تعلقات ہیں، جن کے ساتھ گزشتہ سال دفاعی تعاون کا معاہدہ بھی کیا گیا تھا۔ تاہم، مسئلہ فلسطین کی وجہ سے پاکستان کے اسرائیل کے ساتھ کوئی سفارتی تعلقات نہیں ہیں۔گزشتہ ایک سال کے دوران امریکا اور پاکستان کے تعلقات میں بہتری آئی ہے۔ پاکستان نے ٹرمپ کے ”بورڈ آف پیس“ میں بھی شمولیت اختیار کی ہے جس کا مقصد غزہ میں امن کو یقینی بنانا ہے۔ حال ہی میں صدر ٹرمپ نے پاکستانی آرمی چیف فیلڈ مارشل عاصم منیر سے بھی بات کی ہے، جنہیں امریکی صدر نے عوامی طور پر اپنا ”پسندیدہ فیلڈ مارشل“ قرار دیا ہے۔ یہ تنازع پاکستان کی تاریخ کے ”سب سے بڑے معاشی اور توانائی چیلنجز“ میں سے ایک ہے پاکستان اپنی تیل اور گیس کا بڑا حصہ مشرقِ وسطیٰ سے حاصل کرتا ہے، اور عرب ممالک میں کام کرنے والے 50 لاکھ پاکستانی جو زرمبادلہ بھیجتے ہیں، وہ پاکستان کی کل برآمدی آمدنی کے برابر ہے۔ بڑھتی ہوئی کشیدگی سے تیل کی عالمی قیمتیں بڑھی ہیں، جس کی وجہ سے حکومت کو ملک میں ایندھن کی قیمتوں میں 20 فیصد تک اضافہ کرنا پڑا ہے۔ یہ جنگ پاکستان کے اندرونی حالات پر بھی اثر انداز ہو رہی ہے۔ ایران پر امریکی حملوں کے بعد ملک بھر میں مظاہرے پھوٹ پڑے تھے۔ سپریم لیڈر آیت اللہ علی خامنہ ای کی شہادت کے بعد کراچی اور شمالی علاقوں میں ہونے والے تصادم میں کم از کم 22 افراد ہلاک اور 120 سے زائد زخمی ہوئے تھے۔ کراچی میں امریکی قونصلیٹ پر مشتعل ہجوم کے حملے میں 12 افراد جان سے گئے تھے۔اگرچہ پاکستان شاذ و نادر ہی ثالث بنتا ہے، لیکن اس کے ریکارڈ میں اہم مذاکرات شامل ہیں۔ 1972 میں صدر یحییٰ خان نے امریکی صدر رچرڈ نکسن کے تاریخی دورہ چین کے لیے پسِ پردہ رابطوں میں سہولت کاری کی تھی۔
پاکستان کی سب سے بڑی سفارتی کامیابی 1971 میں اس وقت سامنے آئی جب اس نے دنیا کے دو بڑے حریفوں، امریکا اور چین کو قریب لانے میں مدد کی۔ جولائی 1971 میں پاکستان نے امریکا اور چین کے درمیان دہائیوں سے منقطع سفارتی تعلقات کی بحالی کے لیے ایک ایسا خفیہ اور سنسنی خیز مشن سرانجام دیا جو کسی فلمی کہانی سے کم نہ تھا۔ اس مشن کے مرکزی کردار امریکی صدر رچرڈ نکسن کے مشیر برائے قومی سلامتی ہنری کسنجر تھے، جن کے بیجنگ کے سفر کو دنیا کی نظروں سے اوجھل رکھنے کے لیے صدر یحییٰ خان نے ایک نہایت محتاط منصوبہ ترتیب دیا۔اس وقت چین اور امریکا دونوں ہی اپنی سیاسی اور تزویراتی مجبوریوں (جیسے سوویت یونین سے کشیدگی اور ویتنام جنگ) کے باعث ایک دوسرے کے قریب آنا چاہتے تھے، مگر بیس سالہ دشمنی کی وجہ سے براہِ راست رابطہ مشکل تھا۔ منصوبے کے مطابق ہنری کسنجر نے جولائی 1971 میں اسلام آباد کا سرکاری دورہ کیا، جہاں سے انہیں خفیہ طور پر بیجنگ روانہ ہونا تھا۔ ان کی اسلام آباد میں عدم موجودگی کو چھپانے کے لیے یہ خبر پھیلائی گئی کہ وہ سخت تھکن اور ”آم“ کھانے کی وجہ سے طبیعت ناساز ہونے پر نتھیا گلی کے ریسٹ ہاؤس میں آرام کر رہے ہیں۔تاہم، حقیقت میں نتھیا گلی میں ان کا ایک ہم شکل اسسٹنٹ پروٹوکول کے ساتھ ٹھہرایا گیا تھا، یہاں تک کہ ایک ایسے ڈاکٹر سے ان کا معائنہ بھی کرایا گیا جو کسنجر کو پہچانتا نہ تھا۔ اس دوران کسنجر پی آئی اے کے ایک خصوصی طیارے کے ذریعے، جس کا عملہ بھی اس مشن سے بڑی حد تک بے خبر تھا، شاہراہِ قراقرم کے اوپر سے پرواز کرتے ہوئے بیجنگ پہنچے اور چینی وزیرِ اعظم چو این لائی سے تاریخی ملاقات کی۔ اس کامیاب خفیہ دورے کے بعد صدر نکسن نے 15 جولائی 1971 کو دنیا کو اس مشن سے آگاہ کیا اور اگلے سال خود چین کا دورہ کیا، جس سے ”شنگھائی اعلامیہ“ اور بالاآخر 1979 میں باقاعدہ سفارتی تعلقات کی راہ ہموار ہوئی۔اس اہم پیش رفت نے سرد جنگ کے عالمی تناظر کو بدل کر رکھ دیا اور امریکا و سوویت یونین کی کشیدگی میں بھی کمی آئی۔ اگرچہ پاکستان نے اس عظیم سفارتی خدمت کے ذریعے عالمی تاریخ کا دھارا بدل دیا، مگر سابق سیکرٹری خارجہ سلطان محمد خان کے مطابق، پاکستان اس وقت کے اپنے مشکل حالات (1971 کی جنگ) میں ان دونوں بڑی طاقتوں سے وہ توقعات پوری نہ کر سکا جن کی اسے امید تھی۔اسی طرح 1967 اور 1974 کی عرب اسرائیل جنگوں کے دوران بھی پاکستان کا کردار محض بیان بازی تک محدود نہیں تھا۔ پاکستان نے نہ صرف عرب ممالک کی بھرپور سفارتی حمایت کی بلکہ اس کے ماہر پائلٹس نے اردن اور شام کی فضائی حدود کا دفاع کرتے ہوئے اسرائیل کے طیارے بھی مار گرائے۔ جس کی کہانی انتہائی دلچسپ ہےاس آپریشن میں حصہ لینے والے پاکستانی پائلٹ ستار علوی نے مختلف انٹرویوز میں بتایا کہ انہوں نے 26 اپریل 1974 کو شامی فضائیہ کے ’مگ 21‘ طیارے کے ذریعے اسرائیلی ’میراج‘ طیارے کو مار گرایا۔یہ واقعہ اس لحاظ سے منفرد تھا کہ پاکستان اسرائیل کو تسلیم نہیں کرتا، مگر پاکستانی پائلٹس نے ایک دوسرے ملک (شام) کی طرف سے رضاکارانہ طور پر اس جنگ میں حصہ لیا۔ ستار علوی کے مطابق، اکتوبر 1973 کی عرب اسرائیل جنگ کے دوران انہوں نے اپنے ساتھیوں سمیت اپنی خدمات پیش کیں، جس پر اس وقت کے وزیر اعظم ذوالفقار علی بھٹو اور ایئر چیف نے شامی صدر حافظ الاسد کی رضامندی سے 16 پائلٹس کو مشرق وسطیٰ بھیجنے کا فیصلہ کیا۔ ستار علوی نے کہا کہ روانگی سے قبل ان پائلٹس سے ایک قانونی دستاویز پر دستخط لیے گئے جس کے مطابق حکومتِ پاکستان ان کی کسی بھی ناگہانی صورتحال کی ذمہ دار نہ ہوتی۔ ان کے مطابق، شام پہنچنے والے 8 پائلٹس کو ’67 اے یونٹ‘ کا نام دیا گیا اور انہیں دمشق کے قریب دفاعی ذمہ داریاں سونپی گئیں۔روسی ساختہ طیاروں اور عربی زبان کے باوجود پاکستانی پائلٹس نے جلد ہی خود کو حالات کے مطابق ڈھال لیا۔ 26 اپریل کو ایک دفاعی مشن سے واپسی پر ستار علوی کا سامنا اسرائیلی طیاروں سے ہوا۔ ایندھن کی کمی اور ریڈار کے منقطع رابطے کے باوجود، انہوں نے ’سزرز‘ نامی فضائی تکنیک کا استعمال کرتے ہوئے ایک اسرائیلی میراج کو اپنے نشانے پر لیا۔ ستار علوی بتاتے ہیں کہ میزائل فائر کرنے کا وہ ایک سیکنڈ ان کی زندگی کا طویل ترین لمحہ تھا، جس کے بعد میزائل اسرائیلی طیارے سے جا ٹکرایا اور وہ تباہ ہو گیا۔ اس معرکے کے بعد ستار علوی نے انتہائی کم ایندھن کے ساتھ اپنا طیارہ بحفاظت لینڈ کیا۔ ۔
شامی فوج نے اس مقام سے زخمی اسرائیلی پائلٹ کیپٹن لٹز کو گرفتار کیا جو بعد میں زخموں کی تاب نہ لاتے ہوئے چل بسا۔ شام کی حکومت نے ستار علوی کو ملک کے سب سے بڑے اعزاز سے نوازا اور اسرائیلی پائلٹ کا فلائنگ سوٹ بطور ٹرافی انہیں دیا گیا۔حکومتِ پاکستان نے طویل عرصے تک اس واقعے کو خفیہ رکھا، تاہم بعد میں ستار علوی کو ان کی بہادری پر ’ستارہ جرات‘ سے نوازا گیا۔ اس واقعے کے علاوہ بھی عرب اسرائیل جنگ کے دوران پاکستان نے ان نازک حالات میں اقوام متحدہ کے پلیٹ فارم پر بھی جنگ بندی کے لیے مؤثر آواز اٹھائی اور تنازع کے حل کے لیے کئی قرار دادیں پیش کیں۔1950 سے 1953 تک چلنے والی جزیرہ نما کوریا کی جنگ دراصل سرد جنگ کی ایک بڑی پراکسی وار تھی جس نے کوریا کو دو حصوں میں تقسیم کر دیا۔ اس جنگ میں شمالی کوریا کو سوویت یونین اور چین کی حمایت حاصل تھی جبکہ جنوبی کوریا کو امریکا اور اقوام متحدہ کی پشت پناہی میسر تھی۔ پاکستان نے جنوبی کوریا پر سے شمالی کوریا کا قبضہ چھڑانے، امن فوج کی تعیناتی اور جنگی قیدیوں کی بحفاظت واپسی میں جو کردار ادا کیا، اسے آج بھی کوریا کی تاریخ میں احترام کی نظر سے دیکھا جاتا ہے۔اگرچہ 1953 میں جنگ بندی کا معاہدہ ہوا، لیکن یہ جنگ باضابطہ طور پر کبھی ختم نہیں ہوئی اور تناؤ آج بھی برقرار ہے۔ 1947 میں قائم ہونے والے پاکستان نے ابتدا ہی سے مغربی بلاک کے ساتھ اتحاد کیا اور سرد جنگ کے دباؤ کے باوجود کوریا میں اقوام متحدہ کی کوششوں کی حمایت کی۔ 1950 میں اس وقت کے وزیراعظم لیاقت علی خان نے جنوبی کوریا کے حق میں اقوام متحدہ کی کارروائی کا ساتھ دے کر کمیونسٹ پھیلاؤ کے خلاف امریکی موقف کی تائید کی۔ کوریائی جنگ نے پاکستان کے امریکا کے ساتھ دفاعی تعاون میں مزید اضافہ کیا، جس کے نتیجے میں پاکستان 1954 میں ’سیٹو‘ (SEATO) اور 1955 میں سینٹو (CENTO) جیسے معاہدوں کا حصہ بنا۔تاہم، ایک تضاد یہ بھی سامنے آیا کہ 1970 کی دہائی سے پاکستان نے شمالی کوریا کے ساتھ ایک علیحدہ سیکیورٹی شراکت داری قائم کی۔ 1976 میں ذوالفقار علی بھٹو کے دورہ شمالی کوریا سے اس تعلق کا آغاز ہوا، جو بعد ازاں 1990 کی دہائی میں میزائل ٹیکنالوجی کے تبادلے کے الزامات کی صورت میں زیرِ بحث رہا۔ان پیچیدہ دفاعی تعلقات کے ساتھ ساتھ پاکستان نے جنوبی کوریا کے ساتھ بھی مضبوط تجارتی اور سفارتی تعلقات برقرار رکھے ہیں۔ ان تعلقات کی اہمیت کا اندازہ اعلیٰ سطح کے دوروں سے لگایا جا سکتا ہے، جیسے کہ 2003 میں جنرل پرویز مشرف کا دورہ سیول، جو دونوں ممالک کے درمیان اقتصادی اور سفارتی شراکت داری کو مستحکم کرنے کی ایک کڑی تھا۔
حالیہ برسوں میں پاکستان نے افغان طالبان اور واشنگٹن کے درمیان رابطے کروائے، جس کے نتیجے میں 2020 کا دوحہ معاہدہ ہوا اور افغانستان سے نیٹو افواج کا انخلا ممکن ہوا۔ یوں پاکستان کی خارجہ پالیسی کوریائی تنازع کے حوالے سے تزویراتی مفادات، دفاعی ضروریات اور تجارتی تعلقات کے درمیان توازن برقرار رکھنے کی ایک مسلسل کوشش رہی ہے۔ حالیہ برسوں میں بھی پاکستان نے خود کو ایک ذمہ دار ریاست کے طور پر منوایا ہے۔ تلاشهای نخستوزیر پاکستان برای صلح در خاورمیانه … (اصغر علی مبارک)،… دیدارهای وزرای امور خارجه پاکستان، عربستان سعودی، ترکیه و مصر با نخستوزیر پاکستان در چارچوب ارتقای صلح و همکاری در منطقه، اهمیت دیپلماتیک رو به رشد پاکستان را برجسته کرده و نقش فعال پاکستان را در روابط بینالملل تقویت میکند.
با توجه به اوضاع پرتنش خاورمیانه، وزرای امور خارجه عربستان سعودی، ترکیه و مصر که برای تلاش در جهت صلح به پاکستان آمده بودند، با نخست وزیر شهباز شریف دیدار کردند.
شهباز شریف، نخستوزیر، در این دیدار به فیصل بن فرحان، وزیر امور خارجه عربستان سعودی، اطمینان داد که پاکستان همیشه در کنار کشورش خواهد ایستاد. فیصل بن فرحان، وزیر امور خارجه عربستان سعودی، با نخست وزیر شهباز شریف دیدار کرد. اسحاق دار، معاون نخستوزیر، سپهبد محمد عاصم مالک، مشاور امنیت ملی و دستیار ویژه در این مراسم حضور داشتند. طبق بیانیه منتشر شده در مورد این دیدار، دیدار نخستوزیر و وزیر امور خارجه عربستان سعودی در فضایی دلپذیر و دوستانه برگزار شد. شهباز شریف از فیصل بن فرحان به گرمی استقبال کرد و بهترین آرزوهای خود را برای ملک سلمان ابراز داشت، ضمن اینکه پیام حسن نیت خود را برای محمد بن سلمان، ولیعهد، نیز ارسال کرد. طبق این بیانیه، همبستگی تزلزلناپذیر پاکستان با عربستان سعودی مجدداً مورد تأکید قرار گرفت. نخست وزیر از خویشتنداری فوقالعاده عربستان سعودی در بحران فعلی قدردانی کرد و اطمینان داد که پاکستان همیشه در کنار عربستان سعودی خواهد ماند. نخست وزیر به گفتگوهای خود با محمد بن سلمان، ولیعهد، در روزهای اخیر اشاره کرد. همچنین به جلسهای که در ۱۲ مارس در جده برگزار شد، اشاره شد. شهباز شریف از تلاشهای گسترده دیپلماتیک پاکستان در طول بحران فعلی و تلاشها برای آوردن ایالات متحده و ایران به میز مذاکره خبر داد. در این بیانیه همچنین آمده است که نخست وزیر در این برهه حساس حمایت خود را از کشورهای اسلامی ابراز کرده است. فیصل بن فرحان، وزیر امور خارجه عربستان سعودی، با تأکید بر لزوم وحدت بین کشورها، از او تشکر کرد و موضع عربستان سعودی در مورد اوضاع منطقه را به او اطلاع داد. اسحاق دار، معاون نخست وزیر و مشاور امنیت ملی نیز در دیدار وزرای امور خارجه ترکیه و مصر با شهباز شریف، نخست وزیر، حضور داشتند. وزیر امور خارجه ترکیه، هاکان فیدان و وزیر امور خارجه مصر، دکتر بدر بن عبدالعاطی، پس از ورود به کاخ نخست وزیری، مورد استقبال گرم طارق فاطمی، دستیار ویژه قرار گرفتند. در همین حال، نشست مشورتی وزرای امور خارجه پاکستان، عربستان سعودی، ترکیه و مصر در اسلام آباد برای کاهش تنشهای جاری در خاورمیانه آغاز شده است. اسحاق دار، معاون نخست وزیر و وزیر امور خارجه پاکستان، فیصل بن فرحان، وزیر امور خارجه عربستان سعودی، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه و دکتر بدر عبدالعاطی، وزیر امور خارجه مصر در این نشست شرکت دارند. وزرای امور خارجه چهار کشور در حال بحث در مورد وضعیت فعلی منطقه، به ویژه تنشهای جاری در خاورمیانه و احتمال آتشبس احتمالی هستند. این نشست به دعوت سناتور محمد اسحاق دار، معاون نخست وزیر و وزیر امور خارجه پاکستان برگزار میشود. در طول این نشست مشورتی، وضعیت در حال تغییر منطقه، از جمله تنش بین ایالات متحده، اسرائیل و ایران، به طور مفصل بررسی خواهد شد. علاوه بر این، شرکتکنندگان در مورد مسائل مختلف مورد علاقه متقابل بحث خواهند کرد تا همکاری برای صلح و ثبات در منطقه بیشتر تقویت شود. این دیدار در زمانی برگزار میشود که تنش بین ایران، ایالات متحده و اسرائیل کل منطقه را تحت تأثیر قرار داده و اثرات آن در سطح جهانی احساس میشود.
از سوی دیگر، اسحاق دار، معاون نخست وزیر و وزیر امور خارجه پاکستان، گفته است که پاکستان با نیت خیر به تلاشهای خود برای برقراری صلح در منطقه ادامه میدهد. او گفت که با همه طرفها، از جمله ایران، در تماس است و به حل مسائل از طریق گفتگو اعتقاد دارد. وی افزود که پاکستان برای روابط خود با کشورهای برادر خود، عربستان سعودی، ترکیه و مصر اهمیت زیادی قائل است و این سفر فرصتی برای تقویت بیشتر همکاری در زمینههای مختلف فراهم میکند. اسحاق دار، وزیر امور خارجه، با همتایان قطری و ایرانی خود تماس گرفته است که در آن وضعیت و پیشرفت در منطقه مورد بحث قرار گرفته است. اسحاق دار در گفتگوی خود با عباس عراقچی بر لزوم کاهش تنشها تأکید کرد. همچنین مذاکراتی با نخست وزیر و وزیر امور خارجه قطر انجام شد و تلاشهای دیپلماتیک پاکستان برای صلح و ثبات توسط رهبری قطر مورد قدردانی قرار گرفت. پیش از این، ایران به کشتیهای بیشتری با پرچم پاکستان اجازه عبور از تنگه هرمز را داده است. اسحاق دار در X-Post نوشت که روزانه به دو کشتی پاکستانی اجازه عبور از تنگه هرمز داده خواهد شد. این اقدام ایران، اقدامی مثبت، سازنده و نویدبخش صلح در منطقه است. اسحاق دار همچنین در توییت خود، جی دی ونس، معاون رئیس جمهور آمریکا، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، استیو ویتکوف و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران را تگ کرد. دکتر مسعود پشکیان، رئیس جمهور ایران، روز شنبه از تلاشهای دیپلماتیک صادقانه نخست وزیر شهباز شریف قدردانی کرد و تأکید کرد که نیاز مبرمی به اعتمادسازی متقابل برای گفتگو و میانجیگری برای کاهش تنشها در خاورمیانه وجود دارد. بر اساس بیانیهای که توسط بخش رسانهای دفتر نخست وزیر منتشر شد، در طول مکالمه تلفنی، رئیس جمهور پشکیان از نخست وزیر شهباز شریف به خاطر نقش حمایتی پاکستان برای صلح در منطقه تقدیر کرد. رئیس جمهور همچنین موضع خود را در مورد نیات و حملات اخیر تجاوزکارانه اسرائیل علیه ایران ابراز کرد. رهبران دو کشور بحث مفصلی در مورد تجاوزات جاری و تلاشهای صلح در منطقه داشتند.ر طول این گفتگوی مفصل که بیش از یک ساعت به طول انجامید، نخست وزیر شهباز شریف بار دیگر حملات مداوم اسرائیل به ایران، از جمله حملات اخیر به زیرساختهای غیرنظامی در روز جمعه، را محکوم کرد. او بار دیگر بر همبستگی و حمایت پاکستان از مردم شجاع ایران در این دوران دشوار تأکید کرد. نخست وزیر مراتب تسلیت خود را به خاطر از دست دادن بیش از ۱۹۰۰ جان باخته ابراز کرد و برای بهبودی سریع مجروحان و آوارگان دعا کرد. نخست وزیر، رئیس جمهور ایران را در جریان تعاملات دیپلماتیک مداوم خود، معاون نخست وزیر اسحاق دار و فیلد مارشال سید عاصم منیر با ایالات متحده، کشورهای برادر خلیج فارس و کشورهای اسلامی با هدف ایجاد فضایی مساعد برای مذاکرات صلح قرار داد. او حمایت قوی خود را از ابتکار صلح پاکستان ابراز کرد و ابراز امیدواری کرد که تلاشهای مشترک به راهی مؤثر برای خروج از تنش منجر شود. نخست وزیر شهباز شریف از رئیس جمهور ایران تشکر کرد و به او اطمینان داد که پاکستان به نقش سازنده خود در ایجاد صلح و ثبات در منطقه ادامه خواهد داد. نخست وزیر شهباز شریف نیز در پستی در رسانههای اجتماعی گفت که از رئیس جمهور ایران به خاطر قدردانی از تلاشهای صادقانه پاکستان برای پیشبرد صلح در منطقه و تسهیل مذاکرات تشکر میکند. وی افزود که من او را از تماسهای دیپلماتیک مداوم پاکستان با ایالات متحده، کشورهای برادر خلیج فارس و کشورهای اسلامی مطلع کردم و به یاد داشتم که روند مذاکرات و کاهش تنش میتواند تسهیل شود. یا اینکه خطر جنگ منطقهای پس از حملات مداوم ایالات متحده و اسرائیل به ایران افزایش یافته است. در همین حال، پاکستان به عنوان یک میانجی غیرمنتظره ظاهر شده و خدمات خود را برای آوردن واشنگتن و تهران به میز مذاکره ارائه میدهد. این خبرگزاری آمریکایی ادعا کرده است که پاکستان به دلایل مختلف موافقت کرده است که این نقش میانجی را ایفا کند، یکی از آنها این است که پاکستان روابط نسبتاً خوبی با واشنگتن و تهران دارد و دیگری این است که پاکستان علاقه زیادی به پایان دادن به این جنگ دارد. مقامات پاکستانی میگویند که این تلاشهای صلح نتیجه هفتهها دیپلماسی آرام است. نقش پاکستان در مذاکرات ایران و آمریکا چند روز پیش فاش شد. مقامات اسلام آباد بعداً اعتراف کردند که یک پیشنهاد ۱۵ مادهای ایالات متحده به ایران منتقل شده است. هنوز مشخص نیست که رابط ایران در این مذاکرات غیرمستقیم کیست. ایران رسماً هرگونه مذاکرهای از این دست را تکذیب کرده و پیشنهاد آمریکا را رد کرده است، اما تهران اذعان کرده است که با پیشنهادهای خود به پیشنهادهای آمریکا پاسخ داده است. این گزارش به نقل از مقامات پاکستانی ادعا میکند که پیامهای آمریکا به ایران و پاسخهای ایران به واشنگتن منتقل میشود. اسحاق دار، وزیر امور خارجه پاکستان، این هفته گفت که ترکیه و مصر نیز در پشت صحنه برای آوردن طرفین به میز مذاکره تلاش میکنند. کشورهایی مانند عمان و قطر در مذاکرات گذشته آمریکا و ایران میانجیگری کردهاند، اما پاکستان پس از آنکه خود این کشورها در جنگ فعلی مورد حمله ایران قرار گرفتند، این نقش را بر عهده گرفته است. کارشناسان میگویند پاکستان به دلیل نزدیکی به ایران و روابط دیرینهاش با آمریکا در موقعیت منحصر به فردی قرار دارد. اسلام آباد با طرفهای کلیدی درگیر در جنگ روابط کاری دارد. این کشور روابط استراتژیک نزدیکی با کشورهای خلیج فارس، از جمله عربستان سعودی، دارد که سال گذشته با آن توافقنامه همکاری دفاعی امضا کرد. با این حال، پاکستان به دلیل مسئله فلسطین هیچ رابطه دیپلماتیکی با اسرائیل ندارد. روابط آمریکا و پاکستان در طول سال گذشته بهبود یافته است. پاکستان همچنین به «هیئت صلح» ترامپ با هدف تضمین صلح در غزه پیوسته است. رئیس جمهور ترامپ اخیراً با سپهبد عاصم منیر، رئیس ستاد ارتش پاکستان، که رئیس جمهور آمریکا علناً او را «سپهبد محبوب» خود توصیف کرده است، صحبت کرد. این اختلاف یکی از «بزرگترین چالشهای اقتصادی و انرژی» در تاریخ پاکستان است. پاکستان بیشتر نفت و گاز خود را از خاورمیانه تأمین میکند و پنج میلیون پاکستانی شاغل در کشورهای عربی به اندازه کل درآمد صادراتی پاکستان ارز خارجی به کشورشان میفرستند. افزایش تنشها باعث افزایش قیمت جهانی نفت شده و دولت را مجبور کرده است قیمت سوخت را در این کشور تا 20 درصد افزایش دهد. این جنگ همچنین بر امور داخلی پاکستان تأثیر میگذارد. پس از حملات آمریکا به ایران، اعتراضاتی در سراسر کشور آغاز شد. در درگیریهای کراچی و مناطق شمالی پس از ترور آیتالله علی خامنهای، رهبر معظم انقلاب، حداقل 22 نفر کشته و بیش از 120 نفر زخمی شدند. در حمله یک گروه خشمگین به کنسولگری آمریکا در کراچی، دوازده نفر کشته شدند. اگرچه پاکستان به ندرت به عنوان میانجی عمل میکند، اما سابقه آن شامل مذاکرات مهم است. در سال ۱۹۷۲، رئیس جمهور یحیی خان ارتباطات پشت پرده را برای سفر تاریخی ریچارد نیکسون، رئیس جمهور ایالات متحده، به چین تسهیل کرد.
بزرگترین دستاورد دیپلماتیک پاکستان در سال ۱۹۷۱ حاصل شد، زمانی که به نزدیکتر کردن دو رقیب بزرگ جهان، ایالات متحده و چین، کمک کرد. در ژوئیه ۱۹۷۱، پاکستان یک مأموریت مخفی و هیجانانگیز را انجام داد که چیزی کمتر از یک طرح فیلم برای بازگرداندن روابط دیپلماتیک بین ایالات متحده و چین، که برای دههها قطع شده بود، نبود. شخصیت اصلی این مأموریت، هنری کیسینجر، مشاور امنیت ملی رئیس جمهور ایالات متحده، ریچارد نیکسون، بود.رئیس جمهور یحیی خان نقشه بسیار دقیقی برای پنهان نگه داشتن سفرش به پکن از جهان طراحی کرد. در آن زمان، هم چین و هم ایالات متحده به دلیل محدودیتهای سیاسی و استراتژیک خود (مانند تنش با اتحاد جماهیر شوروی و جنگ ویتنام) میخواستند به یکدیگر نزدیکتر شوند، اما به دلیل بیست سال خصومت، تماس مستقیم دشوار بود. طبق این نقشه، هنری کیسینجر در ژوئیه ۱۹۷۱ سفری رسمی به اسلام آباد داشت و از آنجا قرار بود مخفیانه به پکن برود. برای پنهان کردن غیبت او در اسلام آباد، این خبر منتشر شد که او به دلیل خستگی شدید و وضعیت نامناسب سلامتی ناشی از خوردن “انبه” در یک استراحتگاه در ناتیا گالی استراحت میکند. با این حال، در واقعیت، او با پروتکل دستیاری شبیه کیسینجر در ناتیا گالی اسکان داده شد و حتی توسط پزشکی که کیسینجر را نمیشناخت، معاینه شد. در همین حال، کیسینجر با یک هواپیمای ویژه PIA که خدمه آن تا حد زیادی از این مأموریت بیاطلاع بودند، از طریق بزرگراه قراقروم به پکن پرواز کرد و ملاقاتی تاریخی با نخست وزیر چین، چو ان لای، داشت. پس از این سفر مخفیانه و موفقیتآمیز، رئیس جمهور نیکسون در ۱۵ ژوئیه ۱۹۷۱ جهان را از این مأموریت مطلع کرد و سال بعد شخصاً از چین بازدید کرد و راه را برای «اعلامیه شانگهای» و در نهایت روابط رسمی دیپلماتیک در سال ۱۹۷۹ هموار کرد. این تحول مهم، زمینه جهانی جنگ سرد را تغییر داد و همچنین تنشها بین ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی را کاهش داد. اگرچه پاکستان از طریق این خدمت بزرگ دیپلماتیک مسیر تاریخ جهان را تغییر داد، اما به گفته سلطان محمد خان، وزیر امور خارجه سابق، پاکستان نتوانست انتظاراتی را که از دو قدرت بزرگ در شرایط دشوار آن زمان (جنگ ۱۹۷۱) داشت، برآورده کند. به طور مشابه، در طول جنگهای اعراب و اسرائیل در سالهای ۱۹۶۷ و ۱۹۷۴، نقش پاکستان تنها به لفاظی محدود نشد. پاکستان نه تنها حمایت دیپلماتیک قوی از کشورهای عربی ارائه داد، بلکه خلبانان متخصص آن نیز هنگام دفاع از حریم هوایی اردن و سوریه، هواپیماهای اسرائیلی را سرنگون کردند. داستان آن بسیار جالب است. ستار علوی، خلبان پاکستانی که در این عملیات شرکت داشت، در مصاحبههای مختلف گفت که در ۲۶ آوریل ۱۹۷۴، با استفاده از یک هواپیمای «میگ-۲۱» نیروی هوایی سوریه، یک هواپیمای «میراژ» اسرائیلی را سرنگون کرد. این حادثه از این جهت منحصر به فرد بود که پاکستان اسرائیل را به رسمیت نمیشناسد، اما خلبانان پاکستانی داوطلبانه به نمایندگی از کشور دیگری (سوریه) در این جنگ شرکت کردند. به گفته ستار علوی، در طول جنگ اعراب و اسرائیل در اکتبر ۱۹۷۳، او به همراه همکارانش خدمات خود را ارائه داد و بر اساس آن، نخست وزیر وقت، ذوالفقار علی بوتو، و فرمانده نیروی هوایی، با رضایت حافظ اسد، رئیس جمهور سوریه، تصمیم گرفتند ۱۶ خلبان را به خاورمیانه اعزام کنند. ستار علوی گفت که قبل از عزیمت، از این خلبانان خواسته شد تا یک سند قانونی را امضا کنند که بر اساس آن، دولت پاکستان مسئولیتی در قبال هرگونه وضعیت غیرمنتظرهای که با آن مواجه میشوند، نخواهد داشت. به گفته وی، هشت خلبانی که به سوریه رسیدند، «واحد ۶۷A» نام داشتند و وظایف دفاعی در نزدیکی دمشق به آنها محول شد. با وجود هواپیماهای ساخت روسیه و زبان عربی، خلبانان پاکستانی به سرعت با شرایط سازگار شدند. در 26 آوریل، ستار علوی هنگام بازگشت از یک مأموریت دفاعی، با هواپیمای اسرائیلی روبرو شد. با وجود تمام شدن سوخت و از دست دادن تماس راداری، او از یک تکنیک هوایی به نام «قیچی» برای هدف قرار دادن یک میراژ اسرائیلی استفاده کرد. ستار علوی میگوید لحظه شلیک موشک طولانیترین لحظه زندگیاش بود، پس از آن موشک به هواپیمای اسرائیلی برخورد کرد و آن را منهدم کرد. پس از این نبرد، ستار علوی هواپیمای خود را با سوخت بسیار کم به سلامت فرود آورد. ارتش سوریه خلبان زخمی اسرائیلی، کاپیتان لوتز، را از آنجا اسیر کرد که بعداً بر اثر جراحات وارده درگذشت. دولت سوریه به ستار علوی بالاترین نشان افتخار کشور را اعطا کرد و لباس پرواز خلبان اسرائیلی را به عنوان غنیمت به او داد. دولت پاکستان این حادثه را برای مدت طولانی مخفی نگه داشت، اما بعداً به ستار علوی به خاطر شجاعتش «ستاره شجاعت» اعطا شد. جدا از این حادثه، در طول جنگ اعراب و اسرائیل، پاکستان نیز در این شرایط بحرانی، صدای مؤثری برای آتشبس در تریبون سازمان ملل متحد بلند کرد و چندین قطعنامه برای حل و فصل این درگیری ارائه داد. جنگ شبه جزیره کره که از سال ۱۹۵۰ تا ۱۹۵۳ ادامه داشت، در واقع یک جنگ نیابتی بزرگ از جنگ سرد بود که کره را به دو بخش تقسیم کرد. در این جنگ، کره شمالی توسط اتحاد جماهیر شوروی و چین حمایت میشد، در حالی که کره جنوبی توسط ایالات متحده و سازمان ملل متحد حمایت میشد. نقش پاکستان در آزادسازی کره جنوبی از کره شمالی، استقرار نیروهای حافظ صلح و بازگشت امن اسرای جنگی هنوز در تاریخ کره با احترام دیده میشود. اگرچه در سال ۱۹۵۳ آتشبس امضا شد، اما جنگ هرگز رسماً پایان نیافت و تنشها همچنان باقی است. پاکستان که در سال ۱۹۴۷ تأسیس شد، از همان ابتدا با بلوک غرب همسو بود و با وجود فشارهای جنگ سرد، از تلاشهای سازمان ملل متحد در کره حمایت کرد. در سال ۱۹۵۰، نخست وزیر وقت، لیاقت علی خان، با حمایت از اقدام سازمان ملل به نفع کره جنوبی، از موضع ایالات متحده در برابر گسترش کمونیسم حمایت کرد. جنگ کره همکاری دفاعی پاکستان با ایالات متحده را بیش از پیش افزایش داد که منجر به عضویت پاکستان در توافقنامههایی مانند سیتو در سال ۱۹۵۴ و سنتو در سال ۱۹۵۵ شد. با این حال، یک پارادوکس نیز پدیدار شد: از دهه ۱۹۷۰، پاکستان یک همکاری امنیتی جداگانه با کره شمالی برقرار کرد.این رابطه با سفر ذوالفقار علی بوتو به کره شمالی در سال ۱۹۷۶ آغاز شد که بعدها در دهه ۱۹۹۰ به دلیل ادعاهای انتقال فناوری موشکی مورد انتقاد قرار گرفت. علاوه بر این روابط پیچیده دفاعی، پاکستان روابط تجاری و دیپلماتیک قوی با کره جنوبی نیز دارد. اهمیت این روابط را میتوان از سفرهای سطح بالا، مانند سفر ژنرال پرویز مشرف به سئول در سال ۲۰۰۳، که گامی در جهت تقویت مشارکت اقتصادی و دیپلماتیک بین دو کشور بود، ارزیابی کرد.
در سالهای اخیر، پاکستان تماسهای بین طالبان افغانستان و واشنگتن را تسهیل کرده است که منجر به توافقنامه دوحه ۲۰۲۰ و خروج نیروهای ناتو از افغانستان شد. بنابراین، سیاست خارجی پاکستان تلاش مداومی برای حفظ تعادل بین منافع استراتژیک، نیازهای دفاعی و روابط تجاری در رابطه با درگیری کره بوده است. در سالهای اخیر، پاکستان همچنین خود را به عنوان یک کشور مسئول تثبیت کرده است.








